กรอบปรัชญาสมัยใหม่

วันก่อนพูดถึงหนังสือเรื่องธรรมชาติของสรรพสิ่ง / การเข้าถึงความจริงทั้งหมด กับหนังสือเรื่องพุทธเศรษฐศาสตร์ว่าอยากจะอ่าน แล้วก็เหมือนๆว่า ชีวิตคงต้องเดินไปในแนวนี้ เราคงต้องเอาดีในแนวนี้ (ไม่รู้ว่าข่าวดีหรือเปล่านะเนี่ย) ก็เลยมีผลให้หนังสือสองเล่มนี้ระเห็จมากองอยู่บนโต๊ะตรงหน้าผมจนได้

แรกๆเท่าที่ผมอ่านคร่าวๆ ผมประเมินไว้ก่อนว่า หนังสือเล่มแรกน่าจะน่าสนใจกว่าเล่มที่สอง โดยเหตุที่ว่าการอ้างถึงศัพท์เฉพาะคำว่า "พุทธ" นั้นผมคิดว่าให้มุมมองที่ค่อนข้างแคบ และเสี่ยงต่อการต่อต้านจากคนในสังคมอื่น แม้ว่าตัวผู้แต่งจะให้คำจำกัดความว่าพุทธนั้นมิได้หมายถึงศาสนาพุทธ แต่หมายถึงความ "รู้แจ้ง" หรือ "การตื่นขึ้น" นอกจากนี้คำว่า "เศรษฐศาสตร์" ก็เป็นอีกมุมมองที่ค่อนข้างจำกัดเช่นเดียวกัน เพราะเศรษฐศาสตร์นั้นเป็นศาสตร์ที่เกี่ยวข้องกับการจัดสรรทรัพยากรที่มีจำกัด ให้กับมนุษย์ซึ่งมีความต้องการไม่จำกัด

แต่อย่างไรก็ตามนี่ไม่ใช่เรื่องผิดเนื่องจากจุดประสงค์ของหนังสือเล่มนี้มุ่งจะเสนอแนวคิดใหม่ ที่แตกต่างจากรากฐานของเศรษฐศาสตร์กระแสหลักโดยพื้นฐานเศรษฐศาสตร์ (กระแสหลัก) นั้นมีรากคิดมาจากปรัชญากรีกซึ่งนำโดย โสเกรติส เพลโต และอริสโตเติล ซึ่งกรอบวิธีคิดของนักคิดเหล่านี้จะวิเคราะห์มนุษย์ในฐานะจักรกลแบบหนึ่ง โดยนัยยะเดียวกันกับที่วิเคราะห์ธรรมชาติ ในสาขาฟิสิกส์ว่าเป็นจักรกลของธรรมชาติเช่นกัน แต่ในความคิดของพุทธนั้นไม่ใช่ หากแต่พุทธนั้นมองว่าทุกสิ่งทุกอย่างในธรรมชาตินั้นมีความเกี่ยวข้องและส่งผลต่อกันไปมาอย่างซับซ้อนจนสุดพรรณา และที่สำคัญพุทธนั้นเน้นเรื่องความสุข (จริงๆต้องเรียกว่าความสงบสันติ)ของจิตใจมากกว่า (เรื่องนี้เราได้คุยกันไปบ้างแล้วในเรื่องความแตกต่างของปรัชญาตะวันออกและตะวันตก)

ดังนั้นกรอบคิดของเศรษฐศาสตร์กระแสหลัก จึงมุ่งหาวิธีตอบสนองความต้องการ (to manage supply to satisfy the demand) แต่กรอบคิดของพุทธเศรษฐศาสตร์จะเสนอวิธีการจัดการกับความต้องการ (to manage demand to satisfy the supply) อย่างไรก็ตามมีรายละเอียดปลีกย่อยกว่านี้อีกมาก

จุดแข็งของหนังสือเล่มนี้อยู่ที่การชำระแนวคิดรากปรัชญาตะวันตก ที่กลายมาเป็นเศรษฐศาสตร์อย่างละเอียดตั้งแต่สมัยกรีกจนถึงยุคสมัยใหม่ (หากอ่านงาน "ตะวันตกวิกฤตคริสต์ศาสนา ของไมเคิล ไรท์ ประกอบด้วยจะยิ่งทำให้เกิดความเข้าใจลึกซึ้งยิ่งขึ้น) ในขณะด้านที่เป็นปรัชญาตะวันออก กลับเน้นแต่แนวคิดของพุทธเพียงอย่างเดียว (เข้าใจว่าน่าจะอาศัยหนังสือพุทธธรรมของพระธรรมปิฏกเป็นหลัก) โดยมิได้มีการชำระแนวคิดรากปรัชญาของตะวันออกอย่างละเอียดเหมือนเช่นด้านฝ่ายตะวันตก นอกจากนี้วิธีการนำเสนอความคิดยังเป็นแบบแบ่งแยก และเปรียบเทียบ แทนที่จะบูรณาการและหลอมรวม

เนื่องจากโดยส่วนตัวผมคิดว่า ไม่ว่าแนวคิดด้านตะวันตก หรือตะวันออก ต่างก็มีจุดแข็งจุดอ่อนของตนเอง และทั้งสองต่างก็มุ่งเสนอความจริงของธรรมชาติ เพียงแต่วิธีการเข้าถึงนั้นแตกต่างกัน กล่าวได้ว่า ตะวันตกเน้นด้านนอก ในขณะที่ตะวันออกนั้นเน้นด้านใน

ในขณะที่หนังสือ ธรรมชาติของสรรพสิ่งฯ กลับนำเสนอกรอบความรู้ทั้งหมดในลักษณะบูรณาการได้ดีกว่า / เนื่องจากอาจเป็นไปได้ว่าจุดตั้งต้นของหนังสือเล่มนี้ อาศัยกรอบคิดของ เคน วิลเบอร์ (A brief history of everything) โดยวิลเบอร์ได้แบ่งองค์ความรู้ออกเป็นสี่ซีก ดังรูปต่อไปนี้



ซีกซ้าย หมายถึงด้านใน (กรอบตะวันออก) และซีกขวาหมายถึงด้านนอก (กรอบตะวันออก)
ซีกบน หมายถึงจุลภาค ในขณะที่ซีกล่างหมายถึง มหภาค

หนังสือเล่มนี้มีองค์ความรู้ที่แตกออกไปเป็นความรู้ทั้งสี่แขนง แต่สุดท้ายก็กลับโยงมาหากรอบใหญ่ (ขอเรียกว่ากรอบบูรณาการของเคน วิลเบอร์) ได้ทั้งหมด นอกจากนี้การผนวกรวมแนวคิดของธรรมบรรยายสายพุทธทาส ก็อธิบายได้ดี เข้าใจง่าย และกลมกลืนกับแนวคิดของเคน วิลเบอร์ได้เป็นอย่างดี โดยองค์ความรู้ทั้งหมดมีตั้งแต่ การทำความเข้าใจในจิตใจของคน (กรอบซ้ายบน) , เรื่องของทฤษฏีสัมพันธภาพและควอนตัมฟิสิกส์ (กรอบขวาบน) , ระบบดวงดาว เศรษฐกิจและระบบซับซ้อน (กรอบขวาล่าง) และระบบสังคมและวัฒนธรรม (กรอบซ้ายล่าง) ซึ่งในแต่ละบทก็ให้บรรณานุกรม และหนังสืออ้างอิง สำหรับการค้นคว้าเพิ่มเติมอย่างละเอียด สำหรับใครที่อ่านบทแนะแนวแบบย่นย่อ ที่ให้มาในแต่ละบทแล้วเกิดความสนใจอย่างเป็นพิเศษได้ไปศึกษาต่อ

ผมขอยกตัวอย่างหนึ่ง ที่ตีความได้จากการอ่านหนังสือเล่มนี้ : เรื่องอิทัปปัจยตา และ ระบบซับซ้อน (complex systems) ความจริงเรื่องแรกอยู่ในกรอบซ้ายบน แต่เรื่องระบบซับซ้อนอยู่ในกรอบขวาล่าง แต่จริงๆทั้งสองเรื่องกลับสามารถโยงใยแต่อธิบายซึ่งกันและกันได้

โดยย่อแล้วอิทัปปัจยตา หมายความว่า เพราะเหตุนี้ สิ่งนี้จึงเกิด หมายถึงว่าทุกสิ่งในโลกล้วนเกิดขึ้นแต่เหตุและปัจจัย ในขณะเดียวกันสิ่งที่เกิดขึ้นนั้นก็ไปเป็นเหตุและปัจจัยให้กับสิ่งอื่นต่อ (และต่อเนื่องไปเรื่อยๆ) ทำให้ทุกสิ่งในโลกนี้ส่งอิทธิพลต่อกันไปมา อย่างสุดที่จะคาดเดา ในความเชื่อของพุทธแบบชาวบ้าน อาจอธิบายว่าเป็นระบบกรรม แต่ถ้าเราสาวเรื่องระบบกรรมดู จะพบว่ามันไม่ใช่กรรม แต่มันเป็นอิททัปจยตา

เหมือนกับเพลงฝนเอยทำไมจึงตก ...ฝนตกเพราะกบมันร้อง...กบร้องเพราะท้องมันอืด... ที่เราเคยร้องเล่นตอนเด็กๆนั่นแหละครับ (แต่จริงๆมันก็ไม่ค่อยเป็นเหตุเป็นผลกันเท่าไหร่...เป็นเหตุเป็นผลกันแบบเด็กๆ แต่ก็ให้ไอเดียเรื่องอิทัปปัจยตา ได้เป็นอย่างดี)

ในขณะที่เรื่องระบบซับซ้อน (complex system) ดูรายละเอียดทั้งบทได้ที่
ระบบซับซ้อน

จะพบว่าในธรรมชาตินั้นส่วนใหญ่ จะเป็นระบบซับซ้อนอยู่แล้ว เช่นร่างกายมนุษย์ก็เป็นระบบซับซ้อนของเซลล์ต่างๆนับล้าน (เซลล์แต่ละเซลล์ก็เหมือนกับอมีบาแต่ละตัว) น่าสงสัยว่าทำไมมันถึงมารวมตัวกันได้และทำงานเข้ากันได้เป็นอย่างดี และระบบซับซ้อนแต่ละระบบนั้นก็จะมีระบบซับซ้อนย่อยๆลงไปอีก เหมือนกับในดาราจักร (galaxy) จะประกอบไปด้วยระบบสุริยจักรวาลหลายๆระบบ ระบบสุริยจักรวาลก็จะมีระบบดาวเคราะห์ แล้วก็แยกย่อยไปเรื่อยๆ แต่ละระบบก็จะมีกฏเกณฑ์ของมันเองในแต่ละชั้นๆ

บางครั้งการค้นพบกฏของธรรมชาติในระบบซับซ้อนชั้นใดๆ ก็สามารถดลบันดาลสิ่งที่เหลือเชื่อให้เกิดขึ้นได้ เช่นการปลดปล่อยพลังงานมหาศาลจากการฟิวชั่นของอนุภาคนิวเคลียร์เป็นต้น

กลับมาที่เรื่องอิททัปจจัยตา การที่เราศึกษาตามแนววิทยาศาสตร์แบบตะวันตกเพียงอย่างเดียว (ด้านนอก) โดยคิดในทำนองแยกส่วน ในขณะที่ระบบจริงแท้นั้นเป็นระบบซับซ้อนที่มีความเกี่ยวข้องสัมพันธ์กันอยู่ จะทำให้เราไม่สามารถเข้าถึงต้นเหตุแห่งปัญหาได้อย่างแท้จริง

เช่นสมมติเราค้นพบข้าวพันธ์ใหม่ที่โตเร็ว (GMO) เราก็ทดลองปลูกในนา แต่เนื่องจากข้าวพันธุ์นี้โตเร็วกว่าพันธุ์อื่น จึงถูกนกและหนูมารุมกินข้าวจนเสียหายหมด แต่ถ้าโตพอๆกัน ก็จะทำให้ความเสียหายนั้นเฉลี่ยกระจายกันไป ถ้าเราสังเกตดูให้ดี จะพบความสัมพันธ์กันเป็นสายโซ่แบบอิทัปปัจยตานี้ทั่วไปหมดรอบตัวเรา นั่นจึงทำให้โลกมีความเปลี่ยนแปลงตลอดเวลา และเราเป็นเพียงส่วนหนึ่งของระบบซับซ้อนอะไรอย่างหนึ่งที่เหนือขึ้นไปเท่านั้นเอง

กล่าวโดยสรุปแล้ว หนังสือเล่มนี้ทำให้ผมศึกษางานที่ผมสนใจง่ายขึ้น และเป็นระบบดีมาก และน่าแปลกใจที่ปัจจุบันก็มีแนวความคิดในการสร้างองค์กรธุรกิจที่อาศัยแนวคิดแบบนี้อยู่ด้วยไม่น้อยเช่นเดียวกัน ลองดูข้อมูล
Friday Collage

ซึ่งองค์กรแบบนี้กำลังเป็นที่น่าสนใจเพราะมีลักษณะยืดหยุ่น พลวัตร และรับมือกับความเปลี่ยนแปลงได้เป็นอย่างดี

ตอนนี้พอแค่นี้ก่อนดีกว่า ยังมีไอเดียที่อยากจะ illustrate อีกเยอะ
แต่ทั้งนี้ทั้งนั้นต่อไปนี้สหายสิกขาจะพูดถึงสิ่งต่างๆโดยอาศัยกรอบจากหนังสือเล่มนี้เป็นหลักครับ